حیاط پیش از تراکم‌فروشی؛ از «پند پدر درباره عشق» تا خانه‌ای بی‌حیاط

سارا السادات نوری: دانش‌آموختۀ دکتری پژوهش هنر، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی، مدرس دانشگاه الزهرا و پژوهشگر حوزۀ هنر و معماری. پژوهش‌های او بر تاریخ هنر، فرهنگ بصری ایران، رسانه‌های نو و مطالعات بینارشته‌ای هنری تمرکز دارد.

هفتمین نشست «هفت شهر» با بررسی تحول الگوهای سکونت در تهران، حذف تدریجی حیاط از خانه‌های شهری را مطرح کرد. مقایسه این تحول با بازنمایی حیاط در نگارگری ایرانی نشان می‌دهد مسئله فقط کاهش فضای باز نیست و می‌تواند به‌عنوان محدودیت امکان تعامل اجتماعی و تجربه زندگی جمعی در معماری معاصر در نظر گرفته شود.

Courtyards Before Density Selling: From Persian Painting to the Vanishing of Courtyard House | Sara Sadat Nouri

The seventh session of the “Heftshahr” examined the evolution of residential patterns in Tehran and raised the issue of the gradual elimination of courtyards from urban homes. Comparing this evolution with the representation of courtyards in Iranian painting shows that the issue is not just a reduction in open space, but can be considered as a limitation on the possibility of social interaction and the experience of collective life in contemporary architecture.

حیاط؛ از فضای زندگی تا مسیر عبور

در گزارشی که پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی به نقل از شرکت بازآفرینی شهری ایران در 24 مهر 1405 منتشر کرد، آمده است: هفتمین نشست از سلسله‌نشست‌های «هفت شهر» خانه آفرینش‌های شهری ایران با موضوع «سکونت و امکان‌های بودن؛ از خانه حیاط‌دار تا واحد مسکونی» برگزار شد. در این گزارش، لیلا گلپایگانی، معمار و پژوهشگر حوزه سکونت، در گفت‌وگو با محمدرضا اعتصامی، تحولات صدساله الگوهای سکونت در تهران را تشریح کرد. مبنای ارائه او پژوهشی میان‌رشته‌ای با مشارکت متخصصان معماری، شهرسازی، جامعه‌شناسی، اقتصاد و محیط‌زیست بود.

گلپایگانی با اشاره به سه الگوی خانه حیاط ‌مرکزی، خانه حیاط‌دار یک‌طرفه و آپارتمان چندطبقه توضیح داد که چگونه حیاط به‌تدریج جایگاه خود را در سازمان فضایی خانه از دست داده است. با گسترش آپارتمان‌سازی از دهه 1370، این فضا در بسیاری از ساختمان‌ها به مسیر رفت‌وآمد، ورودی پارکینگ یا محوطه‌ای تزئینی تبدیل شد. او تأکید کرد که نقد این وضعیت به معنای مخالفت با آپارتمان‌نشینی نیست، بلکه متوجه الگوهای محدودکننده طراحی و کاهش کیفیت سکونت است.

این تحول را می‌توان از منظر تاریخ هنر نیز بررسی کرد. نگاره «پند پدر درباره عشق»، منتسب به میرزاعلی در قرن دهم هجری، تصویری از حیاط و ایوان در معماری ایرانی ارائه می‌دهد. در توصیف این اثر در فهرست گالری فریر[1]، عناصری چون باغ، فواره، شطرنج، پرنده و ساز ثبت شده‌اند. حضور این عناصر نشان می‌دهد که حیاط در ساختار تصویری نگاره، محل وقوع کنش‌های انسانی است؛ جایی برای گفت‌وگو، بازی، موسیقی و دیدار. البته نگارگری را نمی‌توان سندی مستقیم از شیوه زندگی تمام گروه‌های اجتماعی دانست. بااین‌حال، نحوه سازمان‌دهی پیکره‌ها و فعالیت‌ها در این تصویر، اهمیت فرهنگی فضای باز در بازنمایی سکونت را آشکار می‌کند.

وقتی حیاط از فضای خانه حذف می‌شود

مقایسه این بازنمایی تاریخی با آپارتمان‌های معاصر، تغییری فراتر از جابه‌جایی عناصر معماری را نشان می‌دهد. در نگاره، حیاط بستری برای ارتباط میان افراد و فعالیت‌های روزمره است؛ درحالی‌که در بسیاری از ساختمان‌های امروزی، فضای مشترک به شکل رایج، براساس الزامات دسترسی و توقف خودرو سازمان می‌یابد.

وابستگی درآمد مدیریت شهری به فروش تراکم نیز می‌تواند با تشویق افزایش سطح ساخت، امکان طراحی فضاهای باز متنوع را محدود کند. بااین‌حال، حذف حیاط را نمی‌توان تنها به این عامل نسبت داد؛ تغییرات اقتصادی، ضوابط ساختمانی و الگوهای مالکیت نیز در این فرایند مؤثرند.

از منظر فرهنگ بصری، پرسش مهم آن است که زندگی جمعی پس از حذف این فضا در کجا امکان ظهور می‌یابد. گالری‌ها و مراکز هنری می‌توانند تجربه‌های مشترک را بازنمایی کنند و زمینه گفت‌وگو درباره کیفیت سکونت باشند، اما جایگزین مستقیم فضای روزمره خانه نیستند.

اگر حیاط در نگارگری ایرانی صحنه حضور انسان و روابط اجتماعی بود، معماری و شهرسازی امروز چه فضایی برای تداوم این تجربه فراهم کرده‌اند؟ آیا فضاهای فرهنگی می‌توانند بخشی از این خلأ را جبران کنند یا تنها غیبت آن را به نمایش می‌گذارند؟

نگارهٔ «پند پدر دربارهٔ عشق»، منتسب به میرزاعلی (قرن دهم هجری). منبع: Smithsonian