فریماه فاطمی: دانش‌آموختۀ دکتری پژوهش هنر از دانشگاه الزهرا، پژوهشگر در حوزه‌های ارتباط تصویری، انسان‌شناسی تصویر و هنرهای جدید.
جشنوارۀ طراحی لندن امسال هنر و معماری را در قالب گفت‌وگویی میان فرهنگ‌ها، گذشته و آینده و سنت و فناوری دنبال می‌کند. در پروژۀ «باستان‌شناسی یک دیوار»، لایه‌های مختلف هنر شهری روی سطوح نیمه‌شفاف قرار گرفته‌اند تا چند روایت از یک دیوار به‌طور هم‌زمان دیده شوند.
در این پروژه، دیوار دیگر صرفاً سطحی برای نمایش یا پاک‌کردن اثر هنری نیست؛ بلکه به بخشی از حافظۀ بصری شهر تبدیل می‌شود.
The London Design Festival: A Dialogue Between Art and Architecture | Farimah Fatemi
The London Design Festival this year explores dialogue between cultures, past and future, and tradition and technology. In “Archaeology of a Wall,” successive layers of urban art are presented on semi-transparent surfaces, allowing multiple narratives of a wall to be seen simultaneously. Here, the wall is no longer simply a surface for displaying or erasing art; it becomes part of the city’s visual memory.
بیست‌وچهارمین دورۀ جشنوارۀ طراحی لندن در سپتامبر 2026 برگزار می‌شود؛ رویدادی که امسال «گفت‌وگو» را به‌عنوان محور اصلی خود دنبال می‌کند.
در این چارچوب، هنر و معماری نه به‌عنوان دو حوزۀ مستقل، بلکه به‌عنوان دو شیوه برای مواجهه با فضا، فرهنگ و زندگی روزمره در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
شرق و غرب، سنت و تکنولوژی، گذشته و آینده، در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا مفهوم گفت‌وگو فقط در محتوای آثار دیده نشود، بلکه در ترکیب طراحان و هنرمندان حاضر در جشنواره نیز نمود پیدا کند.
حضور هنرمندانی از اروپای شرقی، خاورمیانه، آفریقا و جنوب آسیا، این رویکرد چندفرهنگی را پررنگ‌تر کرده است.
آثار جشنواره نیز به یک فضای واحد محدود نیستند. موزه‌ها، گالری‌های مستقل، فضاهای موقت شهری و بناهای معماری، هرکدام به بستری برای تجربۀ آثار تبدیل شده‌اند.
در این میان، معماری گاهی از یک ظرف برای نمایش اثر فراتر می‌رود و خود به بخشی از روایت هنری تبدیل می‌شود.
وقتی معماری با هنر گفت‌وگو می‌کند
یکی از ویژگی‌های قابل توجه این رویکرد، تغییر رابطۀ میان اثر هنری و فضای پیرامون آن است.
در برخی از پروژه‌ها، بنا یا فضای شهری صرفاً محلی برای نصب اثر نیست؛ بلکه بخشی از معنا و تجربۀ آن را شکل می‌دهد.
در اینجا معماری با هنر وارد گفت‌وگو می‌شود و فضا و ساختار معماری می‌توانند به ابزاری برای بیان روایت‌های فرهنگی تبدیل شوند.
پروژۀ «باستان‌شناسی یک دیوار» نمونه‌ای روشن از همین رابطه است.
باستان‌شناسی یک دیوار
عنوان پروژه خود به ایده‌ای باستان‌شناختی اشاره دارد: همان‌طور که باستان‌شناس با کنار زدن لایه‌های یک محوطه، نشانه‌های دوره‌های مختلف را آشکار می‌کند، این پروژه نیز لایه‌های مختلف هنر شهری روی یک دیوار را به موضوع مشاهده تبدیل می‌کند.
اما به‌جای آن‌که رنگ‌ها و آثار پیشین از روی دیوار تراشیده یا حذف شوند، هنرمندان آثار خود را روی سطوحی نیمه‌شفاف اجرا کرده‌اند که به‌صورت لایه‌هایی متوالی در فضا قرار گرفته‌اند.
شفافیت این سطوح امکان مشاهدۀ هم‌زمان چند لایه را فراهم می‌کند.
مخاطب دیگر با یک تصویر واحد مواجه نیست؛ بلکه با مجموعه‌ای از تصاویر و زمان‌های مختلف روبه‌رو می‌شود که روی یکدیگر قرار گرفته‌اند.
در این میان، نورپردازی نیز فقط نقش روشن‌کردن اثر را ندارد.
نور به بخشی از خودِ تجربه تبدیل می‌شود و رابطۀ میان لایه‌ها، دیوار و مخاطب را تغییر می‌دهد.
به این ترتیب، چیزی که در نگاه اول می‌توانست یک نقاشی دیواری یا مداخلۀ هنری در فضای شهری باشد، به تجربه‌ای فضایی تبدیل می‌شود.
دیوار به‌مثابه حافظۀ شهر
در این پروژه، دیوار از نقش یک پس‌زمینه خارج می‌شود.
دیوار هم‌زمان یک عنصر معماری، سطحی شهری و حامل بخشی از تاریخ بصری مکان است.
از همین منظر، پاک‌شدن یک اثر از روی دیوار لزوماً به معنای نابودی کامل آن نیست.
اثر می‌تواند در لایه‌های فیزیکی دیوار، در تصاویر ثبت‌شده و مهم‌تر از همه، در حافظۀ کسانی که آن را دیده‌اند باقی بماند.
این نگاه، هنر شهری را از مفهوم تزئین معماری فراتر می‌برد.
هنر خیابانی می‌تواند هویت یک مکان را شکل دهد، بخشی از حافظۀ جمعی را ثبت کند و رابطۀ مخاطب با فضای شهری را تغییر دهد.
در چنین خوانشی، دیوار تنها یک سطح نیست؛ واسطه‌ای میان معماری، هنر، زمان و حافظه است.
درنهایت
«باستان‌شناسی یک دیوار» نشان می‌دهد که گفت‌وگوی هنر و معماری می‌تواند از سطح همکاری میان دو حوزه فراتر برود و به گفت‌وگویی میان فضا، زمان و حافظۀ جمعی تبدیل شود.
پرسش شاید این باشد:
اگر گفت‌وگوی هنر و معماری بتواند لایه‌های پنهان یک دیوار را آشکار کند، آیا مخاطب نیز در این گفت‌وگو سهیم خواهد شد؟
جشنوارۀ طراحی لندن، 2026. عکاس: نوریتوشی کوروکی (Noritoshi Kuroki)