فرونشست تخت جمشید: حریم میراث در برابر بحران آب

سارا السادات نوری: دانش‌آموختۀ دکتری پژوهش هنر، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی، مدرس دانشگاه الزهرا و پژوهشگر حوزه‌ی هنر و معماری است. پژوهش‌های او بر تاریخ هنر، فرهنگ بصری ایران، رسانه‌های نو و مطالعات بینارشته‌ای هنری تمرکز دارد.

فرونشست اطراف تخت جمشید نشان می‌دهد که تهدیدهای میراث فرهنگی همیشه از درون حریم یک اثر آغاز نمی‌شوند. افت آب‌های زیرزمینی، الگوهای کشاورزی، توسعۀ شهری و بحران آب در دشت مرودشت، پدیده‌هایی هستند که مرزهای رسمی یک محوطۀ تاریخی را نمی‌شناسند.

در چنین شرایطی، حفاظت از تخت جمشید نمی‌تواند فقط به حفاظت از بنا و کنترل ساخت‌وساز در حریم آن محدود بماند؛ مسئله، حفاظت از بستر جغرافیایی و اکولوژیکی‌ای است که اثر تاریخی در آن قرار گرفته است.

Persepolis Subsidence: Heritage Boundaries versus a Water Crisis | Sara Sadat Nouri                                                

The subsidence around Persepolis shows that threats to cultural heritage do not always originate within a site’s designated boundaries. Groundwater depletion, agricultural patterns, urban development, and water scarcity in the Marvdasht plain extend beyond heritage boundaries.
Protecting Persepolis, therefore, may require more than safeguarding the monument itself. It requires attention to the geographical and ecological context that sustains it.

روز چهارشنبه 28 مرداد 1405، مدیر پایگاه میراث جهانی تخت جمشید در اظهاراتی رسمی اعلام کرد که این مجموعه با سه چالش هم‌زمان روبه‌روست: فرونشست زمین، توسعۀ شهری مرودشت در حریم درجه‌یک اثر و ناپایداری تأمین آب.

این اظهارات در ادامۀ هشدارهایی مطرح شد که دربارۀ وضعیت فرونشست در دشت مرودشت منتشر شده بود. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این پدیده به محدوده‌های پیرامون نقش رستم و تخت جمشید نیز رسیده و حتی در مقاطعی بر امکان بازدید از بخش‌هایی از مجموعه تأثیر گذاشته است.

اما مسئله فقط خودِ فرونشست نیست.

فرونشست را نمی‌توان صرفاً به اتفاقی در محدودۀ یک اثر تاریخی تقلیل داد. منشأ این پدیده در دشت مرودشت و در ارتباط با وضعیت آب‌های زیرزمینی، الگوهای مصرف آب و فعالیت‌های کشاورزی و شهری منطقه قرار دارد.

به‌بیان دیگر، سرنوشت یکی از مهم‌ترین آثار معماری هخامنشی جهان، تا حدی به تصمیم‌هایی وابسته است که بیرون از مرزهای رسمی محوطۀ تاریخی گرفته می‌شوند.

حریمی که آب را نمی‌بیند

ابزارهای موجود برای حفاظت از تخت جمشید، از جمله حریم درجه‌یک و درجه‌دو، عمدتاً بر حفاظت از عرصه و پیرامون مستقیم اثر و کنترل فعالیت‌های کالبدی در این محدوده‌ها استوارند.

این سازوکار برای تهدیدهایی که در داخل یا مجاورت حریم شکل می‌گیرند، اهمیت اساسی دارد؛ برای نمونه، ساخت‌وساز یا توسعه‌ای که می‌تواند منظر، ساختار یا ارزش‌های تاریخی اثر را تحت تأثیر قرار دهد.

اما فرونشست منطق دیگری دارد.

آبخوان زیر دشت مرودشت در حال تغییر است و کاهش ذخایر آب زیرزمینی می‌تواند زمین را در مقیاسی بسیار وسیع‌تر از مرزهای یک محوطۀ تاریخی تحت تأثیر قرار دهد.

آب، برخلاف نقشه‌های اداری، مرز حریم را نمی‌شناسد.

همین موضوع شکافی مهم را آشکار می‌کند: عرصه و حریم یک اثر تاریخی را می‌توان روی نقشه مشخص کرد، اما نمی‌توان بستر جغرافیایی، منابع آب، خاک و نظام اکولوژیک پیرامون آن را به همان سادگی از اثر جدا کرد.

تخت جمشید بر زمینی قرار گرفته که بخشی از یک نظام طبیعی و جغرافیایی بزرگ‌تر است؛ نظامی که امروز تحت فشار بحران آب و تغییرات ناشی از بهره‌برداری از منابع زیرزمینی قرار دارد.

میراث، شهر و سرزمین

این وضعیت پرسشی فراتر از حفاظت یک بنای تاریخی ایجاد می‌کند.

اگر منشأ یک تهدید خارج از حریم رسمی اثر قرار داشته باشد، کدام نهاد باید دربارۀ آن تصمیم بگیرد؟

نهادهای میراث فرهنگی، مدیریت شهری، بخش کشاورزی و متولیان منابع آب، هرکدام بخشی از این مسئله را در اختیار دارند؛ اما خود فرونشست نشان می‌دهد که پیامدهای تصمیم‌های این حوزه‌ها از مرزهای نهادی آن‌ها عبور می‌کند.

در چنین شرایطی، حفاظت از میراث نمی‌تواند صرفاً مسئله‌ای مربوط به بنا، محوطه یا حریم باشد.

موضوع، رابطۀ میان میراث، شهر و سرزمین است.

تجربۀ تخت جمشید یادآوری می‌کند که یک اثر تاریخی را نمی‌توان همیشه به‌عنوان جزیره‌ای مستقل در نظر گرفت؛ چراکه پایداری آن ممکن است به منابع و فرآیندهایی وابسته باشد که در کیلومترها دورتر جریان دارند.

از این منظر، بحران آب فقط یک مسئلۀ زیست‌محیطی نیست؛ می‌تواند به مسئله‌ای برای حفاظت از میراث فرهنگی نیز تبدیل شود.

درنهایت

پرسش اصلی شاید این نباشد که چگونه می‌توان ساخت‌وساز را در حریم تخت جمشید کنترل کرد؛ بلکه این باشد:

آیا می‌توان از تخت جمشید حفاظت کرد، بدون آن‌که از سرزمینی که تخت جمشید در آن قرار گرفته، حفاظت کنیم؟

تخت جمشید، مرودشت. منبع: surfiran.com